Skąd naprawdę wziął się Hitler i jego nienawiść do Kościoła. Kulturkampf - Prof. Grzegorz Kucharczyk

Przez dekady powtarzano ten sam schemat: nazizm wyrósł z ciemnych, chrześcijańskich korzeni Europy, z nietolerancji, z Kościoła, który przez wieki siała nienawiść. To wygodna narracja. Prosta. Dająca gotowego winnego. Jest tylko jeden problem — jest fałszywa.

 

Zanim Adolf Hitler wygłosił pierwsze przemówienie w piwiarni Bürgerbräukeller, zanim NSDAP zdobyła pierwszy mandat w Reichstagu, w Niemczech przez ponad pół wieku trwała systematyczna, państwowa, zorganizowana walka z katolicyzmem. Walka, której architektem nie był żaden fanatyk religijny ani nacjonalista — lecz liberałowie. Protestanccy intelektualiści. Pruscy urzędnicy. Ludzie, którzy mówili o sobie: postępowi.

 

To właśnie oni stworzyli ideologiczne podglebie, z którego wyrósł XX-wieczny totalitaryzm.

Słowo Kulturkampf — walka o kulturę — weszło do języka polityki w połowie XIX wieku. Bismarck użył go jako narzędzia. Liberalne środowiska protestanckie nadały mu ideologiczną treść. Chodziło o wyrwanie Niemiec spod wpływu Rzymu, o „wyzwolenie” społeczeństwa z katolickiego „zacofania”, o budowę nowoczesnego, świeckiego państwa, w którym Kościół katolicki zostanie zepchnięty do roli tolerowanej, ale marginalizowanej instytucji. Zakony były rozwiązywane. Biskupi trafiali do więzień. Księży pozbawiano prawa do nauczania. Państwo pruskie wkraczało do seminariów duchownych z urzędnikami i rewizjami.

 

To nie była spontaniczna niechęć. To był program.

Grzegorz Kucharczyk, historyk i publicysta, w swojej książce „Kulturkampf. Walka Berlina z katolicyzmem” odtwarza ten program krok po kroku — od oświeceniowych korzeni antykatolicyzmu po ostatnie lata II Rzeszy w 1918 roku.

I stawia tezę, która w debacie publicznej brzmi jak prowokacja, choć w świetle dokumentów jest zwykłym stwierdzeniem faktu: nazizm nie wyrósł z chrześcijaństwa. Wyrósł ze środowisk, które chrześcijaństwo — a przede wszystkim katolicyzm — zwalczały od pokoleń.

 

 

Najbardziej zdumiewające w tej historii jest to, jak długo i konsekwentnie prowadzono tę walkę. Nie chodziło tylko o przepisy prawne ani administracyjne szykany. Chodziło o zmianę świadomości. Liberalne środowiska protestanckie budowały przez dziesiątki lat obraz katolika jako wroga nowoczesności, człowieka ślepo posłusznego papieżowi, niezdolnego do samodzielnego myślenia, obcego w sercu pruskiego państwa. Ultramontanizm — czyli lojalność wobec Rzymu — przedstawiano jako zagrożenie dla narodowej jedności.

 

Ten język — języku wykluczenia, stygmatyzacji, przedstawiania grupy religijnej jako „wrogów narodu” — był ćwiczony w niemieckiej przestrzeni publicznej przez pokolenia. Zanim użyto go przeciwko żydom, był stosowany przeciwko katolikom.

 

A potem przyszło „pozytywne chrześcijaństwo” NSDAP.

Wiele osób, słysząc ten termin po raz pierwszy, doznaje konsternacji. NSDAP miała w programie coś, co nazywała „pozytywnym chrześcijaństwem”? Tak. Punkt 24. programu partyjnego z 1920 roku mówił o popieraniu „pozytywnego chrześcijaństwa” bez przywiązania do żadnej konkretnej denominacji. Ideolodzy partyjni wyjaśniali to chętnie: chodziło o „chrześcijaństwo” oczyszczone z żydowskich naleciałości, z Starego Testamentu, z „semickiego” wpływu na Jezusa — którego niektórzy naziści próbowali przedstawiać jako Aryjczyka. To była nie religia, lecz polityczna instrumentalizacja języka religijnego do celów, które z chrześcijaństwem nie miały nic wspólnego.

 

W istocie czołowi ideolodzy nazizmu — Alfred Rosenberg, Heinrich Himmler, Martin Bormann — byli otwarcie antychrześcijańscy. Rosenberg w „Micie XX wieku” wprost atakował chrześcijaństwo jako obcą, azjatycką wiarę, niszczącą germańskiego ducha. Himmler marzył o przywróceniu staroniemieckiego pogaństwa. Bormann w prywatnych notatkach pisał, że narodowy socjalizm i chrześcijaństwo są ze sobą nieodwracalnie sprzeczne.

Skąd więc wzięła się opowieść o nazizmie jako owocuje chrześcijańskiego drzewa? Częściowo z propagandy. Częściowo z powierzchownej lektury historii. Częściowo z wygody — bo taka narracja służyła konkretnym celom ideologicznym w zimnowojennym i późniejszym dyskursie.

 

 

Kucharczyk pokazuje, że linia ciągnie się wprost i bez przerwy: od oświeceniowych filozofów wyśmiewających „przesądy” katolicyzmu, przez liberalne stowarzyszenia i pisma przełomu XIX i XX wieku, przez bismarckowski Kulturkampf, aż po nazistowskich ideologów. To nie znaczy, że między nimi można postawić znak równości. Ale to znaczy, że ideologiczne narzędzia — dehumanizacja, stygmatyzacja, przedstawianie Kościoła jako wroga postępu i narodu — były tworzone, szlifowane i normalizowane przez dziesięciolecia, zanim sięgnęły po nie nazistowskie Niemcy.

Warto przypomnieć, że to właśnie Kościół katolicki w Niemczech — przez struktury Centrum, przez biskupów, przez katolicką prasę — był jedną z nielicznych instytucji, które stawiały opór już przed 1933 rokiem. Episkopat wydawał ostrzeżenia. Katoliccy intelektualiści pisali o niebezpieczeństwie nazizmu. Oczywiście nie wszystko to było wystarczające, nie wszystko bezkompromisowe — historia rzadko bywa prosta. Ale teza, że Kościół otworzył Hitlerowi drzwi, jest historycznym fałszem, który przetrwał dłużej, niż na to zasługuje.

 

Jest jeszcze jeden wymiar tej opowieści, który czyni ją niepokojąco aktualną.

Argumenty, którymi posługiwali się pruscy liberałowie w drugiej połowie XIX wieku, brzmią znajomo. Katolicyzm jako zagrożenie dla demokracji — bo wierny jest posłuszny papieżowi, a nie własnemu sumieniu. Katolickie szkoły jako fabryki ciemnoty. 

 

 

Historia Kulturkampfu to nie jest historia zakurzona, zamknięta w XIX wieku. To historia mechanizmu — mechanizmu, który polega na tym, że wykluczenie najpierw się usprawiedliwia językiem postępu i rozumu, potem normalizuje, a na końcu instytucjonalizuje. Katolicyzm był pierwszym wielkim testem tego mechanizmu w nowoczesnych Niemczech. Nie ostatnim.

 

Grzegorz Kucharczyk wykonał pracę, której wymagała rzetelna historiografia: zebrał wątki, prześledził linie ciągłości, wydobył z cienia postacie i idee, które wygodniej było przemilczeć. Efektem jest opracowanie, które nie jest kolejną polemiką ideologiczną, lecz próbą poważnej rekonstrukcji historycznej.

I może właśnie dlatego jest tak niewygodne.

 

Bo jeśli naprawdę chcemy zrozumieć, skąd wziął się nazizm — nie jako zjawisko z kosmosu, nie jako erupcja zła bez przyczyny, ale jako wynik konkretnych idei, konkretnych środowisk, konkretnych decyzji podjętych przez konkretnych ludzi — to musimy być gotowi na odpowiedź, która nie potwierdza naszych wcześniejszych założeń. Musimy być gotowi zobaczyć, że źródło zła może leżeć tam, gdzie spodziewaliśmy się znaleźć postęp.

 

Czy jesteśmy na to gotowi?